PROJE RAPORU

Türkiye’de Trans Kadınların “Alternatif” İş Deneyimleri araştırma projesi, Sosyal Politikalar Cinsiyet Kimliği ve Cinsel Yönelim Çalışmaları Derneği bünyesinde, ILGA Europe desteği ile Ekim 2015-Eylül 2016 tarihleri arasında yürütülmüştür. Araştırma niteliksel yöntemlerle, derinlemesine mülakat yapılarak gerçekleştirilmiştir. Proje kapsamında çalışma hayatı deneyimi olan 15 trans kadınla 2’si Mersin, 13’ü İstanbul’da olmak üzere toplamda 16 saate yakın görüşmeler yapılmıştır.

Araştırma örnekleminde her ne kadar seks işçiliği yapan trans kadınlar olsa da katılımcıların bu iş kolu dışındaki deneyimlerine ve anlatılarına yoğunlaşılmıştır. Çünkü trans kadınların en çok görünür oldukları iş kolu seks işçiliğidir. Bu nedenle bu proje trans kadınların çalışma hayatının diğer alanlarında da temsiliyetinin olduğunu göstermek ve bu alanlarda yaşadıkları problemleri de görünür kılmayı amaçlamaktadır.

Projede seks işçiliği dışındaki iş kollarında çalışan trans kadınlara ulaşmak kolay olmamıştır. Bu duruma etken olan faktörler için şunları söyleyebiliriz: bireylerin cinsiyet geçiş süreçlerini tamamlamaları, LGBTİ hareketi ile olan ilişkilerinin asgari düzeyde olması veya hiç olmaması ve hareketten uzak sosyal çevrelerinin olması olarak sayılabilir. Örneklemize öncelikle anahtar kişiler bulup bu kişiler aracılığıyla ulaşıp, diğer katılımcıları ulaşabilmek için kartopu yöntemini kullandık. Görüşme yapılan trans kadınların kişisel bilgileri, çalıştıkları kurum ve işyerleri gizli tutulmuştur.

Görüşülen trans kadınlar eğitim hayatına, cinsiyet geçiş sürecine ve iş hayatına adım atarken aile desteğinin öneminden bahsetmektedirler. Aile, tüm bu süreçlerde kişilere maddi ve manevi destek verebilmekte, çalışma hayatına girene kadar güvence sağlamakta ve seks işçiliği dışındaki diğer iş kollarını tercih etmelerine olanak sağlayabilmektedir. Ayrıca aileler trans çocuklarını sahiplense dahi önyargıların dışında tutamamakta, seks işçiliği dışında bir işte çalışabileceğine ihtimal vermemekte ve psikolojik baskı yaparak işyerini sorgulayabilmektedir.

İş hayatına açılan kapılardan biri olan eğitim bir trans kadın için kendi gibi olabileceği ve rahat edebileceği bir mesleği seçmede en önemli adım olduğu halde, yaşadığı ayrımcılık ve kötü muamelelerden dolayı son verdikleri, uzaklaştıkları bir aşama da olabilmektedir. Ayrıca aileden uzakta devam edilen eğitim hayatında cinsiyet geçiş sürecine de daha rahat adım atılabilmektedir.

Trans kadınların iş arama süreçleri toplumun diğer gruplarına göre daha zor olmaktadır. Kişi eğer cinsiyet geçiş süreci içerisindeyse yaşanan ayrımcılıklar katlanarak artmaktadır. Bu süreçte askerliğin yapılmış olup olmaması da iş hayatına girmede bir engel olarak karşılarına çıkmaktadır. İş görüşmelerinde görünümleri ile kimlikleri arasında uyuşmazlık olduğu taktirde hızlıca elenebilen trans kadınlar yeterli eğitim ve donanıma sahip olsalar dahi geçimlerini sağlayabilmek için seks işçliğine yönelebilmektedirler.

Trans kadınlar çalışma hayatında cinsel kimliklerini beyan edebilecekleri, kendilerini huzurlu hissedebilecekleri, ayrımcılığa maruz kalmayacakları işleri tercih etmek isteseler de maalesef bu durumun gerçekleşmesi günümüz koşullarında pek mümkün olmamaktadır. Bir trans kadının kamuda iş bulabilmesinin yolunun tıkanık olması ve eğitim hakkından diğer vatandaşlar gibi yararlanamaması ağır çalışma koşulları altında, çoğunlukla güvencesiz, kayıt dışı işlerden oluşan hizmet sektörüne yönelmelerine yol açmaktadır. İş bulduklarında ise diğer çalışma arkadaşlarına göre daha yüksek performans göstermek mecburiyetinde hissedebilmekte, göstermesi işvereni tarafından beklenilmektedir.

Geçiş süreci istihdam edildiği yerde devam eden trans kadın, çalıştığı ortamda görünümünün değişimi ile iş arkadaşları, patronu, karşılaştığı diğer kişiler (müşteri, hasta gibi) tarafından transfobik sözlerle aşağılanabilmekte, mobbinge maruz kalabilmekte, damgalanabilmekte, dışlanabilmekte ve hatta işten çıkarılabilmektedir.

Trans kadınlar, müşterilerin ve çalışma arkadaşlarının sadece trans kadın olmalarından dolayı seks işçiliği de yaptıklarına dair yaygın bir kanı taşıdıklarını belirtmişlerdir. Bu durum trans kadınların tüm tekliflere açık olduğu ön yargısını doğurmakta ve sözlü tacize maruz kalmalarına sebep olabilmektedir. Bütün bu olumsuz durumlar sebebiyle trans kadınlar iş hayatından uzaklaşabilmekte, ara verebilmekte veya işten ayrılabilmektedir.

İş hayatına ara verildiği dönemlerde seks işçiliği yaparak cinsiyet geçiş ameliyatı için para biriktirilebildiği gibi iş kurabilmek için geleceğe yatırım yapan trans kadınlar da vardır. Görüşülen kişiler kendilerini güvende hissedebilecekleri, baskı ve tacizin olmadığı bir işyeri tahayyül etmekte ve çoğunluğu kendi iş yerini açmak için girişimlerde bulunduğunu, planlar yaptığını belirtmektedir.

İş yerinde yaşanan olumsuz tutumlar ve ayrımcılıkların mahkemeye intikal ettiği ve olumlu sonuçlar alındığı örnek olaylardan bahsetmek mümkün olsa da görüşülen kişilerin tamamına yakını bu durumlar karşısında hukuk yoluna başvurmamıştır. Bunu yapmamalarının sebebi adalete karşı umutsuz yaklaşmaları ve ileride gireceği işler için engel oluşturacağını düşünmeleridir.

KATILIMCI TABLOSU

İsim Yaş Yaşadığı Şehir Eğitim Durumu Şu andaki Mesleği Geçmişte Yaptığı İşler
Ahu 35 İstanbul Üniversite STK Çalışanı Medya Sektörü
Ece 41 İstanbul Üniversite Diş Hekimi -
Ece Gül 37 İstanbul Ortaokul Motorlu Kurye Gemi Kaptanlığı, Seks İşçiliği
Neriman 34 İstanbul Lise Barmaid/İşletmeci Tekstil İşçiliği
Selen 30 İstanbul Üniversite Mezunu Tur Rehberi STK Çalışanı
Neşe 25 İstanbul Lise Kasiyer Satış Danışmanlığı
Serap 51 İstanbul İlkokul Kuyumcu İmalatçısı -
Peyker 22 İstanbul Üniversite Öğrencisi Seks İşçiliği Aşçılık
Burçak 35 İstanbul Üniversite Seks İşçiliği Avukat
Elif 34 İstanbul Lise Seks İşçiliği Perakende Eğitmenliği- Styling Uzmanlığı
Müge 36 İstanbul Lise terk Oyunculuk -
Efşan 20 Mersin Lise Seks İşçiliği İnşaat İşçiliği-Garsonluk-Satış Danışmanlığı
Akdeniz 55 Mersin Üniversite Sekreterya Barmaid, Seks İşçiliği
Derya 30 İstanbul Üniversite Doktor -
Türkan 36 İstanbul Lise terk Oyuncu Tiyatro Yönetmenliği-Şarkıcılık-Radyoculuk